اصلاح مرکبات Citrus breeding

      بطور کلی مرکبات در دو ناحیه شمال ایران و مناطق مرکزی و جنوب کشت وکار می شود. بیشترین سطح کشت در استان مازندران بوده وسپس استان فارس، هرمزگان، جیرفت و کهنوج میباشد. همچنین در استان گیلان بیشترین سطح کشت مربوط به شرق استان بوده ودر نواحی غربی استان بصورت پراکنده گونه های مختلف کشت می گردد.

     ارزش غذایی مرکبات مربوط به املاح و ویتامین ها از جمله ویتامین C می باشد.همچنین اسانس مرکبات میتواند به عنوان یک محصول فرعی در صنایع تبدیلی مورد استفاده قرار گیرد. از طرفی، پکتین که از پوست مرکبات استخراج می شود نیز در صنایع غذایی از جمله برای ساخت ژله و مربا قابل استفاده است.

 

اهداف اصلاحی مرکبات

     مرکبات از جمله نباتاتی است که هم از طریق رویشی و هم از طریق زایشی تکثیر می شود. تکثیر رویشی می تواند مدت زمان پروسه اصلاحی را کوتاه نماید. بنابراین اهداف اصلاحی مرکبات بیشتر به پایه و پیوندک مربوط می باشد.

اهداف اصلاحی پیوندک در موارد زیر خلاصه می شود:

1-    برداشت مکانیزه: سعی بر این است گیاهی بوجود بیاید که بتوان از طریق ماشین آلات کشاورزی برداشت انجام گیرد، پس باید ارتفاع گیاه مورد نظر کاهش پیدا کند.

2-    عملکرد مطلوب و یا کاهش تناوب باردهی.

3-    بخش بارده درخت دارای صفات مطلوبی مثل اندازه مناسب میوه، عطر و طعم خوب، فصل رسیدگی باشد. ضمنا برای تازه خوری، پوست دهی آسان میوه، شکل ورنگ و بذر کم مهم می باشد.

4-    زمان رسیدن محصول که این مسئله در ارتباط با بازاریابی مهم ارزیابی می شود.

5-    خاصیت انبارداری که آن هم می تواند در تنظیم بازار نقش به سزایی داشه باشد.

 

اهداف اصلاحی پایه

 

1-    مقاومت به تنش های محیطی مثل سرما – گرما و یخبندان.

2-    مقاومت به بیماریها از جمله فیتوفترا، تریستزا و غیره.

3-    تاثیر روی عملکرد مطلوب.

4-    کاهش ارتفاع درخت.

5-    سازگاری با خاکهای مختلف و یا با PH های متفاوت.

 

              

ساختمان گل در مرکبات

 

گلها در مرکبات دو جنسی (Hermaphrodit)  می باشند که بصورت منفرد یا دسته کوچک در محور برگ روی شاخه یکساله تشکیل می شود.کاسبرگ ها پایا بوده و گلبرگها درون جوانه ابتدا بهم چسبیده و سپس فاصله می گیرند. پرچم از پایین به هم چسبیده ودر بالا از هم باز هستند. همچنین بساک ها در کنار یا نزدیک به سطح کلاله قرار داشته و مادگی را احاطه می نماید.تخمدان در گونه های و جنس ها ی مختلف متفاوت واز 8-15 برچه تشکیل شده است.

   زمان گلدهی تحت تاثیر شرایط محیطی است و بطور معمول در اوایل بهار گل می دهند. دانه گرده مرکبات چسپناک بوده و همچنین گلها به دلیل داشتن شهد زیاد و عطر فراوان برای حشرات جذاب هستند که این امر می-تواند در گرده افشانی موثر باشد.

 

              

           گرده افشانی

 

انتقال دانه گرده از بساک به کلاله را گرده افشانی گو یند. عوامل انتقال دانه گرده برا ی گونه های مختلف متفاوت است و شامل باد و حشرات از جمله زنبور عسل می باشد.

 

           گرده افشانی و لقاح مصنوعی

از گلهای اولیه که نسبتا بزرگتر از مراحل بعدی هستند استفاده می شود.کاسبرگها و گلبرگها و پرچم قبل از بازشدن کامل حذف می شوند و کلاله در کیسه های پارچه ای یا کاغذی قرار داده می شود. سپس در زمانی که کلاله حداکثر پذیرش و چسبندگی را دارد، گرده افشانی مصنو عی انجام می گیرد و مجددا توسط پاکت های کاغذی یا پارچه ای نازک پوشانده می شود تا در مقابل حشرات در امان بماند. ضمنا مراقبت های بعدی تا زمان برداشت میوه و نیز بذرگیری و نگهداری بذر مربوطه، تیمارهای لازم انجام میگیرد.

 

           دگر گرده افشانی

بعضی از ارقام مرکبات قادر به تشکیل میوه بدون بذر می باشند که به آن پارتنو کارپی می گوییم. از جمله عوامل پارتنوکارپی می توان به نر عقیمی (نارنگی ساتسوما) خود ناسازگاری (نارنگی کلمانتین) و ژنتیکی (پرتغال واشینگتن ناول) اشاره کرد.

   بنابراین برای داشتن میوه با بذر دگر گرده افشانی ضروری است و با لعکس به منظورر داشتن میوه های بدون بذر بایستی از دگر گرده افشانی جلوگیری کرد.

   عواملی که می توانند در دگر گرده افشانی موثر باشند، شامل موارد زیر است:

1- وجود ارقام گرده دهنده قوی.

2- وجود زنبور عسل.

3-درجه حرارت مناسب که شرایط را برای فعالیت حشرات فراهم می کند.

 

         مشکلات اصلاح مرکبات

 

1--ناسازگاری: برخی از ارقام مرکبات از جمله ارقام لمون و پرتغال و نارنگی از خود نوعی ناسازگاری نشان می- دهند. بنابراین دورگ حاصل ممکن است خودناسازگار ویا حتی دگر ناسازگار بشوند.

 

2-جنین نوسلار: یکنواختی ژنتیکی بخصوص در تولید پایه بسیار ارزشمند و مفید است، اما با توجه به هدف اصلاحی این امر می تواند مانع بزرگی در اصلاح باشد. چرا که جنین های نوسلار از سلول های بدنی بافت خورش ایجاد می شود و در نتیجه، نتاج غیر جنسی هستند.

 

3- نونهالی: از زمان کاشت بذر تا باردهی یک دوره طولانی وجود دارد که این امر می تواند زمان زیادی را برای بهنژادگر تلف نماید.

 

          روشهای اصلاحی در مرکبات

 

1-    دو رگ گیری (تلاقی) : که برای اهداف گوناگون از جمله در زمینه مقاومت به استرس ها، کیفیت ظاهری، پاکوتاهی و غیره انجام می گیرد. مثلا از تلاقی پونسیروس و پرتغال، سیترنج بدست می آید.

                  (C. sinensis Х P. trifoliate = Sitrang  )   

        از خصوصیات این پایه می توان به مقاوم بودن به سرما، نماتد و سازگاری به اکثر خاکها اشاره کرد.

 

2-    دانهال های نوسلار: از این دانهال ها برای پیوند جوانه استفاده می شود که از خصوصیات مطلوب آنها می توان به بالا بودن رشد عمومی، عاری از ویروس و شبیه بودن به پایه مادری اشاره کرد.

 

3 -کشت بافت: که از اندام هایی مثل نوک شاخساره، ریشه، خامه و تخمک استفاده می شود. لازم به ذکر است که استفاده از این بافت ها با توجه به اینکه دارای منشائ جنسی نمی باشد، لذا گیاهان حاصل از این بافت ها به طور ژنتیکی با منبع مادری همگروه یا کلون می باشد.

 

4- جهش: گاهی اوقات در مرکبات، جهش خود به خودی که باعث بروز تقییرات ناگهانی قابل توارث می شوند، رخ می دهند. مثلا پرتغال واشینگتن ناول نمونه ای از جهش های خود به خودی ارزشمندی است که رخ داده است.(واشینگتن ناول احتمالا از Laranja  selecta   حاصل شده است) .(1)

   بنابراین با توجه به موارد فوق ونیز با علم به اینکه می توان در گیاه، جهش القایی ایجاد کرد که بعدا به لحاظ کمی وکیفی مورد ارزیابی قرار گیرد وبه عنوان یک رقم معرفی گردد. از این روش می شود در اصلاح مرکبات بهره برد.

 

5-شیمر پیوندی: این شیمر بطور معمول در نقطه پیوندی پایه و پیوندک ایجاد می شود و شامل هر دو بافت  پایه و پیوندک است که می توان ان به وسیله روش های رویشی دائمی نمود. مثلا بی زاریا (Bizzaria  ) که میوه آن نیمی پرتغال ونیمی بادرنگ است از جوانه نابجایی که از پینه محل پیوند نارنج بر روی پایه بادرنگ بر خاسته بود، ایجاد شده است. بنابراین با تحقیقات بیشتر می توان این عمل را در سایر موارد تعمیم داد.(1)

 

 

 

             پیشرفت های اخیر   

1-کوتاه نمودن دوره نونهالی

همانطوریکه گفته شد، یکی از مشکلات موانع اصلاح مرکبات نونهالی است. راههای زیادی برای کوتاه کردن این مسیر بررسی شده است که از جمله انها موارد زیر است:

1-رشد دادن نونهال در گلخانه.

2-حلقه برداری در تابستان.

اما با تحقیقاتی که در کشور ژاپن (2008) بر روی یک گونه محلی به عنوان پایه (Citrus  depressa  ) انجام پذیرفت، به این نتیجه رسیدند که یک سوم نهال ها پس از 2 تا 2.5 سال به گلدهی رسیدند.

  این نتایج نشان داد که قدرت رشد، گلدهی را تسریع می نماید همچنان که پیوند گلدهی را سرعت می بخشد.(5)

 

در ایران نیز در مرکز تحقیقات مرکبات با استفاده از تکنیک ریز پیوندی نوک شاخه (STG  )  به این هدف نائل شده اند. از فواید این روش می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف): حذف بیماریهای تریستزا،اگزوکورتیس، استابورن، کاچکسیا.

ب): نهال پیوندی ویژگی نونهالی نداشته و معمولا دو سال بعداز پیوند تشکیل گل و میوه می دهد

 

  2-در زمینه بیماریها

   استفاده از هیبریدهای سوماتیکی برای مقاومت به فیتوفترا و تریستزا

   هیبرید کردن سوماتیکی یک وسیله بیوتکنولوژی برای برنامه اصلاحی در مرکبات است که تولید هیبریدهای سوماتیکی می نماید. هدف از این کار ارزیابی عکس العمل هیبریدهای سوماتیکی (که ممکن است به عنوان پایه استفاده شود) به فیتوفترا تریستزا می باشد. نتایج حاصل نشان داد که :

 

 

       هیبرید سوماتیک کلئوپاترا و ماندارین به پوسیدگی (فیتوفترا) مقاوم بودند در حالیکه همین هیبرید به تریستزا مقاوم نبودند. (2007) (6)

 

 در ایران نیز از آزمون ایمیونوپرینتینگ (Imonoprinting) و آزمون الایزا (ELISA ) برای ردیابی ویروس تریستزا با استفاده از تخمدان گل انجام پذیرفته است که قبلا از گیاهان محک استفاده می شد.از فواید حاصل شده می توان به سرعت عمل، دقت بیشتر و مدیریت بیماری اشاره کرد. نتایج حاصل نشان داد که نهال های وارداتی از فرانسه به ویروس تریستزا آلوده نبودند.

 

 

           به پایان آمدیم دفتر

                                

                                    حکایت همچنان باقی است.                پاییز 1390

                             تهیه کننده :    رشید پیرگزی

                        استاد : دکتر صفی زاده                                   

                                                          

 

منابع:

1-خوشخوی،مرتضی.1370.ازدیاد نباتات.چاپ دوم.جلد دوم.انتشارات دانشگاه شیراز.

2-سنجش و دانش.1377.پلی کپی درس میوه کاری.

3-سایت مرکز تحقیقات مرکبات کشور.

4-فتوحی قزوینی،رضا و جواد فتاحی مقدم.1385.پرورش مرکبات در ایران.انتشارات دانشگاه گیلان.

5-Nobuhito m.et.al.2008. Citrus hybrid seedlings reduce initial time to flower when grafted onto shiikuwasha rootstock.scientia horticuturae.

6-Francisco de a.et.al. Evaluation of citrus somatic hybrids for tolerance toPhytophthora nicotianae and citrus tristeza virus.scientia horticuturae.

7-Fruit breeding.

  

 

 

 

 

 

/ 1 نظر / 49 بازدید
محمدحسين اكبري

بي قرار توام و در دل تنگم گله هاست- ...آه بي تاب شدن عادت كم حوصله هاست- مثل عكس رخ مهتاب كه افتاده در آب؛ در دلم هستي و بين من و تو فاصله هاست- آسمان با قفس تنگ چه فرقي دارد؟ بال وقتي قفس پر زدن چلچله هاست. باز مي پرسمت از مسئله ي دوري و عشق، وسكوت تو جواب همه ي مسئله هاست- با سلام و عرض ادب - خوشحال ميشم به منم سر بزنين . موفق وسلامت و پيروز باشين